De onzichtbare last van jeuk
De onzichtbare last van jeuk
Jeuk is voor veel mensen met psoriasis een vervelende metgezel. Het lijkt een kleine klacht, maar de impact op het dagelijks leven is groot. Waarom is jeuk zo hardnekkig en hoe kun je er het beste mee omgaan? Dr. Antoinette van Laarhoven speelt met haar onderzoek op deze vragen in.
TEKST: RENÁTA HORENOVÁ
Antoinette van Laarhoven is universitair hoofddocent bij de afdeling Gezondheids-, Medische en Neuropsychologie aan de Universiteit Leiden. Naast het onderwijs dat zij verzorgt binnen de bachelor en master Psychologie doet zij onderzoek naar de rol van psychologische processen bij de waarneming van jeuk en pijn. Met de opgedane kennis probeert zij een bijdrage te leveren aan het verbeteren van behandelingen. Ze onderzoekt ook hoe psychologische factoren de uitkomst van dermatologische behandelingen kunnen beïnvloeden. Van Laarhoven werkt samen met diverse experts, zoals artsen, psychologen en ervaringsdeskundigen. Ze is ook bestuurslid van de Nederlandse Vereniging voor Psychodermatologie (NVPD).
Lichaam en geest
Van Laarhoven begon haar carrière met een studie Biomedische Wetenschappen. Ze was gefascineerd door wat het menselijk lichaam allemaal kan, maar merkte al snel dat er iets ontbrak. ‘In het lab draaide het vooral om cellen en stoffen. Ik miste de mens erachter. Dat zette mij aan het denken.’ Ze voegde Psychologie aan haar vakgebied toe en promoveerde in de Medische Psychologie.
Die combinatie, die wetenschap en mens verbindt, staat nu centraal in haar werk. ‘Het is niet alleen interessant, het is noodzakelijk’, vertelt ze. ‘Om klachten zoals jeuk echt te begrijpen en goed te kunnen behandelen, moet je kijken naar zowel lichaam als geest.’
Hoe ontstaat jeuk?
De universitair hoofddocent uit Leiden legt uit hoe jeuk ontstaat. ‘Jeuk begint in de huid en heeft, in de acute en dus niet de chronische vorm, een nuttige functie. Als je bijvoorbeeld gebeten wordt door een insect, komen er stofjes vrij die in de huid de zenuwen prikkelen en vervolgens het signaal afgeven aan de hersenen dat er jeuk is. Je hersenen brengen dan meteen een motorische respons teweeg, zoals wrijven over de plek van de jeuk. Deze reactie zorgt ervoor dat je jezelf beschermt tegen mogelijk gevaar.
‘Bij psoriasis is de huid ontstoken en daardoor extra gevoelig. De zenuwen in de huid worden geprikkeld door ontstekingsstofjes. Krabben kan de ontsteking verergeren en de huid beschadigen (het Köbner-fenomeen, red.). De huid herstelt zich wel na het krabben, maar dit genezingsproces geeft ook weer jeuk, mede omdat de huid gaat trekken. Zo ontstaat er een jeuk-krab-jeuk-cyclus. De uitdaging is om deze te doorbreken.
‘Naast lichamelijke oorzaken speelt ook de geest een grote rol. Jeuk is erg gevoelig voor psychologische invloeden. Als je bijvoorbeeld stress ervaart, kan dat de intensiteit van de jeuk versterken. En als je er veel over nadenkt of zelfs alleen maar over praat, kan dat ook jeuk uitlokken. Het is het samenspel van lichaam en geest dat dit symptoom zo hardnekkig maakt.’
Onderzoek
Van Laarhovens onderzoek richt zich onder andere op nieuwe manieren om jeuk te bestrijden. ‘We gebruiken technieken als virtual reality en hypnose’, vertelt ze enthousiast. ‘Virtual reality helpt mensen zich te ontspannen, doordat we ze in een rustgevende omgeving plaatsen. Hypnose kan mensen verder in een diepe staat van ontspanning brengen en laat vooral ook veelbelovende resultaten in vermindering van klachten op langere termijn zien. Het doel is de jeuk te verzachten zonder het woord ‘jeuk’ te noemen.
‘Voor het onderzoek maken we gebruik van ontspannende natuurgeluiden en suggesties gericht op verzachtende, koele sensaties en vermindering van krabgedrag. Ook zijn er audio-opnames voor thuis. Het idee is om mensen beter te leren omgaan met jeuk, onder andere door negatieve verwachtingen rondom jeuk te veranderen en minder te focussen op het onaangename gevoel.’
Voor haar onderzoek heeft Van Laarhoven een fijn team van onder anderen promovendi en collega’s van diverse disciplines. Zo werkt ze samen met de afdeling Dermatologie van het Leids Universitair Medisch Centrum. ‘Gelukkig staan artsen open voor behandelmethodes die een waardevolle aanvulling kunnen zijn op de klassieke medische behandelingen.’
Ervaringsdeskundigen hebben ook een grote meerwaarde, bijvoorbeeld bij het meedenken wat wenselijk en haalbaar is voor patiënten. ‘Bij bovengenoemd virtual reality-onderzoek gaven ervaringsdeskundigen aan welke muziek erbij moet of welke kleuren we het beste kunnen gebruiken. Ook bij het opstellen van een informatiebrief voor deelnemers krijgen we goede input van ervaringsdeskundigen: wat moet erin? En als we straks de data hebben, gaan we daar samen naar kijken: wat betekenen die data en hoe kunnen we die het beste inzetten voor patiënten? Want daar doen we het voor, voor de mensen met chronische jeuk.’
NGID
Van Laarhoven werkt ook mee aan het grote landelijke onderzoek Next Generation ImmunoDermatology (NGID), dat voor zes huidaandoeningen, waaronder psoriasis, de huidige one size fits all-aanpak wil vervangen door gepersonaliseerde zorg. Van Laarhoven en haar team gaan onderzoeken of psychologische kenmerken kunnen voorspellen wie het beste op een specifieke behandeling reageert. ‘Het is heel handig om bepalende kenmerken te kennen, want dan weet je sneller of iemand goed reageert op een specifieke behandeling en kun je in de toekomst eerder de juiste behandeling aanbieden. Is een patiënt bijvoorbeeld gestrest of depressief? Dan kun je het beste ook daar op inzetten, naast de dermatologische behandeling. Dan is de kans op een goed behandelresultaat groter.’
Zelf doen
‘Behalve met medische en psychologische behandelingen kunnen mensen ook zelf dingen doen om hun jeuk te verminderen’, benadrukt Van Laarhoven. Ze raadt aan om de huid zo goed mogelijk te verzorgen en vooral krabben zoveel mogelijk te vermijden. ‘Dat is natuurlijk makkelijker gezegd dan gedaan. Maar door je bewust te zijn van je krabmomenten, bijvoorbeeld in stressvolle situaties, kun je er wat aan doen.’
‘Door je bewust te worden van je krabmomenten kun je er wat aan doen’ |
Ook ontspanningsoefeningen zijn belangrijk. ‘Die kunnen helpen om het zenuwstelsel tot rust te brengen. Denk aan ademhalingsoefeningen, meditatie, mindfulness of wandelen. Kleine momenten van rust zijn echt essentieel. Bepaalde trucjes helpen ook, zoals habit reversal, oftewel het gedrag omdraaien. Het klassieke voorbeeld is dat je een stressballetje vasthoudt. Op het moment dat je jeuk hebt of verwacht te krijgen, knijp je erin in plaats van te krabben.’
Tot slot vertelt Van Laarhoven dat ze nog wel wat hulp van ervaringsdeskundigen kan gebruiken. ‘We zoeken nog deelnemers voor de studie met virtual reality en hypnose. Deelnemers krijgen niet alleen toegang tot nieuwe en hopelijk effectieve behandelingen, maar dragen ook bij aan de wetenschap.’ De universitair hoofddocent nodigt iedereen uit om contact op te nemen. ‘Samen kunnen we de strijd tegen jeuk winnen.’
Aanmelden voor het onderzoek? Stuur een e-mail voor uitgebreide informatie naar
